October 2024

Isbedelka Cimilada wuxuu beddelaya nolosha dadka, noocyada kale ee noolaha, iyo deegaanka guud ahaan. Dunida meelo badan waxaa ka dhacaya fatahaado, abaaro, duufaanno iyo masiibooyin kale oo aan horay loo arag, kuwaasoo ka dhashay Cimilada doorsoontay. 

Tusaaluhu ma foga, Afrika ayaa ah meesha ugu nugul. Daadad ku dhuftay galbeedka iyo bartamaha qaaradda ayaa sanadkan saameeyay in ku dhaw 7 million oo qof. Halka abaar daba dheeraatay oo noqonaysa tii ugu darnayd mudo 100 sano ah ay saamaysay  Koonfurta Afrika taasi gaarsiisay dowladda Namibia inay ku dhawaaqdo qoor-goynta 700 oo duur joogta dalkaas ah, si loo quudiyo dadka ay abaartu saamaysay.  

Dalalka Yurub waxaa bilihii lasoo dhaafay halakeeyay roobab laba jeer ka badnaa sidii caadiga ahayd. Daadadka ka dhashay waxay dalal dhawr ah ka gaysteen dhimasho iyo waxyeelo dhaqaale oo balaaran. Dalka  Maraykanku wuxuu isna la kumayaa waxyeelada duufaanta “Helene” oo khasaaro nafeed iyo mid maaliyadeed oo ilaa hadda kor u dhaaftay $53 billion oo doollar gaysatay

Waxyaabaha sida gaarka ah u sababay isbeddelka cimilada waxaa kamid ah sii deynta gaaska hawada kululeeya (Greenhouse gases) ee ay ugu horeyso CO₂, xaalufka dhirta, iyo warshadaynta oo socotay mudo 200 sano ka badan, iyadoo qiiqa gaaska ah ee hawada kululeeya inta ugu badan la diiwaangeliyay tan iyo 1975 kii.

Himilo Aan Talaabo Loo Qaadin!

Waxaa jira heshiis caalami ah oo la yiraahdo Heshiiska Paris, kaasi oo ay 196 dal ku gaareen magaalada Paris ee dalka Faransiiska bishii December ee sanadkii 2015. Heshiiskan waxa uu hirgalay bishii Novembar 2016. Waxaa loo tixgeliyaa mid kamid ah heshiisyadii ugu muhiimsanaa ee taariikhda Shirka COP UNFCCC ee Isbadelka Cimilada. 

Qodobka 2,(1) a ee Heshiiska Paris wuxuu ku baaqayaa in kororka heerkulka caalamka lagu xadido meel ka hooseysa  2°C marka loo eego heerkii uu ahaa xiligii  warshadaha ka horreeyay, iyadoo la hiigsanayo in la gaarsiiyo ilaa 1.5°C. Tani waxay si weyn u yaraynaysaa halisaha iyo saameynta isbeddelka cimilada. 

Hayeeshee jidkaas ma hayno!. Dalalka sida wayn u isticmaala shidaalka ayaan ilaa hadda si buuxda ugu dhaqmin heshiiska. Cilmibaarista ugu dambaysay ee ay soosaarto The Emissions Database for Global Atmospheric Research (EDGAR) waxaa lagu sheegay in sida 2022 la diiwaangeliyay dalalka  Shiinaha, Mareykanka, Hindiya, Midowga Yurub, Ruushka iyo Brazil ay yihiin kuwa ugu badan ee sii daaya gaaska hawada wasakheeya. 

Isku darka dalalkan waxay isticmaalaan 63.4% shidaalka aduunka, sidoo kale 61.6% iyagaa ah kuwa qiiqa hawada (GHG)  sii daaya. 

Dalalka ay Soomaaliya kujirto ee horumarka ka gaabiyay (LDCs) kuwaas oo ah ugu yar ee qiiqa sii daaya oo ah 3.3%, ayaa ah kuwa ugu badan ee la kulmay saamaynta isbeddelka cimiladu. Abaaro, fatahaado iyo musiibooyin kale ayay ula kulmaan si joogta ah. Dhaqaalahooda oo yar darteedna way awoodi waayeen inay waxka qabtaan dhibaatada haysata. 

Korarka kuleylka ayaa sii socda. Sannadka 2024, laga bilaabo bishii Janaayo ilaa Agoosto, heer-kulka celceliska adduunka wuxuu ahaa 0.70°C mid ka sarreeyay celceliska intii ahaa kuleyku mudadii u dhaxeysay 1991–2020. Sidoo kale  wuxuu  0.23°C ka sarreeyaa intuu ahaa kuleylku bishii Janaayo ilaa Agoosto ee sanadkii 2023 oo ahaa sanadkii ugu kululaa ta iyo markii la bilaabay diiwaangelinta heer kulka dhulka qarnigii 19aad. 

Tani waxa ay ka dhigan tahay in sanadka 2024 uu 99.8%  u dhawyahay in uu noqdo sanadkii ugu kululaa, isagoo rikoorkaas kala wareegaya 2023. 

Dalalka horumaray ayaa taariikh ahaan mas’uul ka ah kororka heerkulka caalamka; sababtoo ah mudo dheer ayay warshadahoodu qiiq kusii daynayeen hawa. Sidaas oo ay tahay waxay  ku guuldarreysteen inay fuliyaan ballanqaadkooda yaraynta qiiqa. Taasi waxay sababtay in dalalka saboolka ah  iyo jasiiradaha yaryar  ay la kulmaan xaaladaha ugu daran ee ka dhashay isbadelka cimilada. Waxaa intaas sii dheer in dalalka horumaray  marnaba  aysan si buuxda u bixin dhaqaalihii ay hore u ballanqaadeen ee  ee loogu talagalay dalalka nugul.

Heshiiska Paris wuxuu si gaar ah u adkeeyaa muhiimadda ereyga “Cadaaladda” laakiin miyay u dhaqmaan si cadaalad ah? Jawaabtu waa maya. Dalalka horumaray ma muujin marna inay si cadaalad ah u qaataan masuuliyadooda isbadalka cimilada. 

Doonista Afrika iyo Miisaaniyadda Cimilada

Shirka isbadelka Cimilada ee COP29 oo Baku, Azerbaijan ka furmaya 11 ka bisha November waxaa qaybo kamid ah shirka diirada lagu saari doonaa  dajinta yool cusub oo miisaaniyadda cimilada ah  (NCQG) nuxurku waa sidii lacag sanadle ah loogu qoondayn lahaa wadamada soo koraya ee ay saameeyeen dhibaatooyinka ka dhashay isbadalka cimilada. Yoolka Cusub wuxuu badalayaa kii 2009 dalalka horumaray ku heshiiyeen oo ahaa $100 billion sanadkasta.

Shirkii Wasiirrada Afrika ee Deegaanka (Abidjan, Ivory Coast, 30 Aug- 6 Sep 2024), Wasiirradu waxay isku raaceen in Africa ay u baahan tahay lacag aan ka yarayn $1.3 trillion sannadkii si wax looga qabto dhibaatooyinka cimilada. laakiin dalalka horumaray oo ah kuwa laga rabo inay lacagtan bixiyaan wayka aamuseen inay sheegaan lacagta ay ku talo jiraan. 

Soomaaliya, Wasiirka Wasaaradda Deegaanka iyo Isbeddelka Cimilada JFS, Amb Khadija Mohamed Al-makhzoumi ayaa hadal ay dhawaan ka jeedisay  Shirka Maalgashiga Himilooyinka NDC ee Afrika oo ka dhacay Newyork ku sheegtay  in Soomaaliya ay u baahan tahay lacag dhan $16.9 bilyan oo doolar  oo loogu deeqo yoolkeeda   Nationally Determined Contribution (NDC) ilaa 2030 si looga jawaabo dhibaatada dalku kala kulmayo isbadelka cimilada. 

Maalgelinta isbadelka cimilada waa masuuliyad waajibku ah dalalka keenay dhibaatada. Waxaa la isku raacsan yahay in lacagaha loo qoondaynayo in dalalka saboolka ah ay waxkaga qabtaan isbadelka cimilada aysan ahayn deeq, balse ay tahay xaq. 

W/Q: Ahmed Absie

Shir madaxeedka Cimilada aduunka ayaa kalkiisii 29aad ka furmaya magaalada  Baku ee dalka Azerbaijan. Shirku waxa uu socon doonaa inta u dhaxaysa 11-ka ilaa 22-ka bisha November.  Qaramada Midoobay ayaa soo agaasinta shirkan oo sanadkasta dhaca, si looga wada hadlo Isbeddelka Cimilada oo walaac wayn ku haysa dunida oo dhan. Sanadkan shirka waxaa loo bixiyay  COP-ka Maaliyadda ama Afka Ingiriisiga “COP of Finance” waxaana  diirada lagu saari doonaa qaybo kamid ah shirka dajinta yool cusub oo maaliyadda cimilada (NCQG) iyo sidii lacag loogu qoondayn lahaa wadamada soo koraya ee ay saameeyeen dhibaatooyinka ka dhashay isbadalka cimilada.

Hadaba Waa Maxay COP?

Shirka Xubnaha ama dalalka (Conference of the Parties -COP) waa shir sanadle ah oo ay qabtaan wufuud ka socota dalalka xubnaha ka ah Heshiiska Qaramada Midoobay ee Isbedelka Cimilada (UNFCCC). Heshiiska UNFCCC waxaa la saxiixay sanadkii 1992 intii uu socday Shirweynihii Caalamiga ahaa ee Deegaanka ee loo yaqaan Earth Summit, oo ka dhacay magaalada Rio de Janeiro, ee dalka Brazil. Heshiiskan waxaa lagu gaaray in la yareeyo saameynta isbeddelka cimilada oo la hirgeliyo xalal waara oo lagu xakameynayo dhibaatada sii kordhaysa ee cimilada adduunka.  

Sanadkasta, kumanaan wakiillo ah oo ka socda ku dhawaad  dhammaan dalalka adduunka ayaa isugu yimaada shirkan, si ay uga wada hadlaan, ugana heshiiyaan siyaasadaha caalamiga ah ee cimilada, ula socdaan horumarka laga gaarayo wax ka qabashada isbedelka cimilada, isla markaana go’aanno uga gaaraan sidii loo sii wadi lahaa himilooyinka UNFCCC. Shirka COP ee sanad kasta waxa la rajeeyaa in laga dhaxlo heshiisyo iyo  go’aamo muhiim ah oo ku saabsan tallaabooyinka la qaadayo si wax looga qabto isbedelka cimilada. 

Shirkasta oo COP ah oo dhacaya waxaa la raaciyaa tirada ama lambarka uu yahay shirkaas, tusaale ahaan shirka dhacaya bisha soo socota waa COP29 taas oo la macna ah inuu yahay shirkii 29aad ee shirarka COP ee isbeddelka cimilada. Halka shirka ku xiga oo isna sanadka dambe loo asteeyay inuu ka dhaco dalka Brazil  uu noqon doono COP30  ama COP kii Sodonaad. 

Taariikh ahaan shirkii ugu horreeyay ee UNFCCC ee looga hadlo Isbeddelka Cimilada oo ahaa COP1 waxaa lagu qabtay magaalada Berlin, ee dalka Jarmalka sanadkii 1995kii. Tan iyo markaas, shirkan sanadlaha ah waxa uu noqday madal muhiim ah oo ay dalalku ku gorfeeyaan, kuna dejistaan siyaasadaha lagu xakameynayo isbedelka cimilada. Balse, waxa uu sidoo kale ahaa madal ay hareeyaan khilaafaad iyo isdiidooyin siyaasadeed oo la xiriira waxka qabashada isbeddelka cimilada. Dhawr jeer ayay dowlado diideen heshiisyo lagu gaaray shirka iyaga oo ku andacoonaya inay heshiisyadaasi ka hor imaanayaan danahooda.

Marka laga tago shirka  Isbeddelka Cimilada ee COP UNFCCC oo aan maqaalkan ku faahfaahinayno,  waxaa jira laba shir oo kale kuwaas oo iyana wata magaca COP, balse looga hadlo mawaadiic kale oo xiriir la leh Isbeddelka cimilada. Sida shirka  Convention of Biological Diversity  (COP CBD) oo ah shirka COP ee  kala-duwanaanta noolaha  kaasi oo looga hadlo sidii wax looga qaban lahaa dabar go’a iyo luminta noolaha kala duwan. Sidoo kale  waxa jira shirka COP UNCCD kaasi oo looga hadlo  waxka qabashada arrimaha la xiriira xaalufka dhulka, saxaroowga iyo abaaraha.

Labada shir ee dambe waxaa la qabtaa labadii sanaba mar. Mid kamid ah oo ah COP16 of Convention of Bio-diversity ayaa hadda ka socda magaalada Cali, ee dalka Combia, halka midka dambena uu bisha December ka dhici doono dalka Saxaraha ah ee Sacuudi Carabiya. Tani waxa ay ka dhigan tahay in sanadka 2024 ay iskusoo aadeen saddex shir oo COP ah. Sidaas darteed ayaa sanadkan 2024 loo bixiyay sanadkii deegaanka.

Yaa ka qayb gala Shirka COP ee Isbadalka Cimilada?

Shirarka COP (Conference of the Parties) waxaa ka qayb gala dhinacyo kala duwan oo heer caalami ah, kuwaas oo matalaya dowlado, ururo, shirkado, dad caan ah, iyo qaybaha bulshada rayidka ah. Ku dhawaad 200 oo waddan oo xubno ka ah Heshiiska Isbeddelka Cimilada ee Qaramada Midoobay (UNFCCC) ayaa ah kuwa ugu muhiimsan ee go’aannada siyaasadeed qaata. Ururrada caalamiga ah sida Qaramada Midoobay, Bankiga Adduunka, iyo hay’ado kale oo taageero farsamo iyo dhaqaale bixiya ayaa door muhiim ah ku leh shirarkan taxanaha ah.

Sidoo kale, dadka u ololeeya deegaanka ayaa si weyn uga qayb gala shirarka. Iyaga oo u ololeynaya tallaabooyinka ay u arkaan xalalka waara ee lagu xoojin karo  la dagaallanka isbeddelka cimilada. Waxaa kale oo taga shirkadaha shidaalka iyo tamarta kuwaas oo qaarkood lagu eedeeyo inay u ololeeyaan danahooda ganacsi si ay uga hortagaan go’aannada adag ee cimilada la xiriira. Cilmi-baarayaasha iyo khubarada ka socda jaamacadaha iyo hay’adaha cilmiyeed ee caalamiga ah ayaa sidoo kale ka qeyb gala, iyagoo soo bandhigaya xogta iyo daraasadaha cusub ee ku saabsan saameynta Isbeddelka cimilada iyo xalalka mustaqbalka.

Shirarkii Ugu Muhiimsanaa ee Isbeddelka Cimilada 

Inkasta oo shirkan taxanaha ah ee 30 jirsaday dhalillo badan loo hayo, hadana waxaa jira qaar kamid ah shirarkii la qabtay oo si uun guulo muhiim ah u horseeday, waxaa ka mid ah: Shirkii COP3 oo ahaa shirkii 3aad ee shirarkan.  Sanadkii  1997-kii ayaa lagu qabtay  magaalada Kyoto ee dalka Japan,  Shirkan waxaa laga soo saaray Heshiiskii Kyoto, kaasoo dalalka horumaray ku waajibiyay in ay 5% yareeyaan xadiga gaasaska kululeeya hawada (GHG)  ee ay siidaayaan. Heshiiskan wuxuu ahaa kii ugu horreeyay ee noociisa ah, inkasta oo uusan si dhamaystiran u dhaqan gelin, kadib markii uu diiday  Maraykanka oo rumaysnaa in heshiisku  waxyeeelaynayo dhaqaalahiisa.

COP21 (2015, Paris, France)  ayaa waxaa laga soo saaray Heshiiska Paris, oo dalalka oo dhan ku waajibiyay in ay ku xaddidaan heer kulka aduunka in uu ka hooseeyo  1.5°C ama ugu badnaan 2°C marka lala barbardhigo sidii uu ahaa kacaankii warshadaha kahor.  Si loo gaaro yoolkaas waxaa lagu heshiiyay  in waddan kasta uu dejiyo yoolal qaran oo la xiriira yareynta sii deynta gaasaska hawada kululeeya, yoolalkaas oo loo yaqaano Nationally Determined Contributions (NDCs). iyadoo waddamada horumaray ay taageero dhaqaale iyo farsamo siinayaan waddamada saboolka ah si ay ula qabsadaan isbeddelka cimilada una hirgeliyaan yoolkooda NDCs. 

Heshiiskii Paris ayaa ilaa hadda loo arkaa mid taariikhi ah oo weli saldhig u ah wada xaajoodyada Isbeddelka Cimilada.  

COP26 (2021, Glasgow, UK) ayaa isna  wuxuu diiradda saaray in la xoojiyo tallaabooyinka lagu fulinayo heshiiskii Paris iyo taageerada maaliyadeed ee  ee la siinayo dalalka soo koraya si ay ula tacaalaan saameynta isbedelka cimilada. Inkasta oo shirkani la kulmay dhaliilo badan, hadana waxa jiray arimo dhawr ah oo loo arkay kuwa togan oo shirka kasoo baxay.  Shirarkii ugu dambeeyay ee COP-ka Isbadalka Cimilada ayaa badankooda waxa ay diiradda saarayeen sidii loo xaqiijin lahaa ballanqaadyada dalalka ee ku aaddan yareynta qiiqa gaaska hawada kululeeya iyo sidii loo kordhin lahaa iskaashiga caalamiga ah ee lagula dagaalamayo isbeddelka cimilada. 

Halkan Ka Aqri Warbixino kale oo Muhiim ah:

• Isbeddelka Cimilada: Sababaha, Saamaynta iyo Xalka Lasoo Jeedinayo
• Dhibaatada Isbeddelka Cimiladu u Geysanayo Soomaaliya
• Isbeddelka Cimilada: Soomaaliya Oo Loo Ansixiyey Lacag Ku Dhaw $100 Million

Shirarkii COP ee Lagu Tilmaamay Kuwa “Fashilmay“

Iyada oo shirka COP uu ka mid yahay madalaha ugu muhiimsan ee caalamiga ah oo lagu gorfeeyo isbedelka cimilada, hadana shirarka qaarkood ma aysan dhalin natiijooyin la taaban karo. Qaar ka mid ah shirarka la tilmaami karo in ay guuldarro la kulmeen waxaa ka mid ah:  Shirkii COP15 (2009, Copenhagen, Denmark),  Shirka Copenhagen wuxuu ahaa mid si weyn loo filayey in lagu gaaro heshiis cusub oo beddelaya Heshiiska Kyoto, kaas oo wakhtigiisa hore dhammaanayay 2012. Hase yeeshee, shirka Copenhagen waxaa hareeyay khilaafaad siyaasadeed iyo isfaham-waa u dhexeeya dalalka soo koraya iyo kuwa horumaray. 

Dalal badan oo ka mid ah kuwa horumaray ayaa lagu eedeeyay inaysan doonayn inay qaataan masuuliyad dheeri ah oo ku saabsan yareynta qiiqa gaaska ee ay hawada kusii daayaan —kaasi oo ah waxa kordhiyay isbadalka cimlada— iyo inaysan daacad ka ahayn inay si buuxda u taageeraan dalalka soo koraya si ay ula tacaalaan dhibaatada ay iyagu ku sababeen. Ugu dambeyntii, ma jirin heshiis sharci ah oo la gaaray, waxaana shirkaas loogu magac daray “Fashilkii Copenhagen”.

Waxaa lamid ahaa  COP25 (2019, Madrid, Spain) Oo si weyn looga filayey in la dejiyo xeerar iyo siyaasado cusub oo lagu xakameynayo qiiqa gaaska iyo hirgelinta heshiiskii Paris. Si kastaba ha ahaatee, shirka Madrid ayaa lagu guuldareystay in la gaaro heshiis buuxa oo ku saabsan suuqyada kaarboonka (carbon markets) oo kamid ah arimaha loogu muranka badan yahay ee kujira xalalka Isbeddelka cimilada. Sidoo kale waxaa la isku maandhaafsanaa taageerada dhaqaale ee la siinayo dalalka soo koraya. Diblumaasiyiin badan ayaa tilmaamay in shirkaas uu ka mid yahay shirarkii ugu liitay ee COP, iyadoo uu ku dhammaaday “niyad jab”.

Sababaha Inta Badan Keena Fashilka Iyo Heshiis La’aanta Shirka COP

Fashilka shirarka qaarkood wuxuu salka ku hayaa dhowr arrimood, balse aan kusoo koobno laba qodob kuwaas oo kala ah: 1. Khilaafaadka siyaasadeed ee u dhexeeya dalalka soo koraya iyo kuwa horumaray ee ku saabsan cidda qaadanaysa masuuliyadda isbeddelka cimilada. Mareykanka iyo Shiinaha  ayaa markasta kujira tartan dhaqaale iyo warshadeed. Shirarkii hore waxaa laga arkay in dalalka lagu tilmaamo kuwa horumaray oo iyagu ah kuwa keenay dhibaatada aysan doonayn inay keligood qaataan masuuliyadda iyo 2. Arrimaha dhaqaale iyo sida dalalka horumaray ay u taageeri karaan dalalka saboolka ah si ay ula tacaalaan saameynta isbeddelka cimilada. 

Shirarka fashilmay ka sokoow, Shirarka COP waxa si joogta ah u hareeya kala arti duwanaansho la xiriira sida loo gaari karo yoolasha waxka qabashada Isbeddelka Cimilada, qaadashada masuuliyadda dhibaatada Isbeddelka cimilada, iyo bixinta dhaqaalaha maaliyadeed ee lasiinayo dalalka saboolka ah ee la kulmay waxyeelada Isbeddelka Cimilada. Sidoo kale waxaa khilaafaadka iyo kala aragti duwanaanshada kaalin wayn kuleh xiisadda kusaabsan loolanka Shidaalka iyo Tamarta cagaaran oo markasta ah mid taagan iyo isku waafaqid la’aanta qaar kamid ah xalalka lasoo jeediyay ee Isbeddelka cimilada.

Ka qaybgalka Shirka ee Wakiilada Shirkadaha Waawayn.

Doodda ku saabsan ka-qaybgalka wakiilada/ololeeyayaasha shirkadaha waaweyn (lobbyists) ee shirka COP waxay muddo dheer ahayd arrin la isku haysto. Iyadoo dhinacyo badan ay ku doodayaan in wakiiladan saameyn taban ku yeeshaan go’aannada la xiriira isbeddelka cimilada. Shirkadaha waaweyn —sida kuwa ka shaqeeya tamarta shidaalka fosilka ah ama shirkadaha kale ee ku lugta leh falalka la xiriirta wasakhaynta hawada— ayaa si joogto ah uga qeyb gala shirka COP iyagoo soo dirsada wakiilo u ololeeya  ama difaaca danahooda.  Waxaa jira eedo xooggan oo ah in dhaqaalo fara badan ay kubixiyaan ololeyaal iyo dacaayado si weyn u saameeya go’aannada ka soo baxa shirarka.

Shirkii COP28 ee sanadkii hore ka dhacay Dubai ayaa la sheegay in tirada wakiilada ka socday shirkadaha shidaalka iyo tamarta ee ka qaybgalay shirka ay ka badanaayeen tiro ahaan dadka ka socday dalalka ugu waaweyn ee shirka ka qaybgalayay. 2456 wakiil ayaa ka socday shirkadahan, waxaa ka badanaa keliya wafuuda dalalka Brazil (3081) iyo UAE oo martigelinaysay shirka (4409). COP27 (Glasgow, 2021) iyo COP15 (Copenhagen, 2009) ayaa sidoo kale noqday kuwo ay aad u saameeyeen ololeeyayaal waaweyn oo ka kala yimid dhinacyada shirkadaha saliidda iyo gaaska , kuwaas oo sida lagu eedeeyay doonayay in ay dhibaato ka horkeenaan dadaalka lagu raadinayay heshiis caalami ah. 

Waxaa jirtay cabasho badan oo ka imaanaysay daneeyayaasha u ololeeya arimaha deegaanka kuwaas oo codsanayay in ka qaybgalka xubnahan la dhimo ama la xadido. Hase ahaatee, kuwa kale ayaa qaba in ka qaybgalka shirkadaha ay muhiim tahay maadaama ay yihiin kuwa haysta teknolojiyadda iyo ilaha dhaqaale ee loo baahan yahay si wax looga qabto cimilada.  Lifaaqan ka aqriso 9 ka shirkadood ee ugu caansan dhanka Saliidda iyo Shidaalka oo badan kooda ay leeyihiin dalalka horumaray.

Maxaa lagu Heshiiyay Shirkii u dambeeyay ee COP28 (Dubai)

Shirka COP28 oo lagu qabtay Dubai dabayaaqadii 2023, waxaa lagu gaaray heshiisyo muhiim ah oo ku saabsan la dagaallanka isbeddelka cimilada, inkastoo qaar ka mid ah go’aannada ay la kulmeen muran. Heshiiska ugu weyn wuxuu ahaa in dunidu ay ku heshiiso “Hoos u dhigidda ku tiirsanaanta shidaalka” taas oo markii ugu horraysay la isku waafaqay. Waxa lagu tilmaamay in ay ka dhigan tahay talaabo muhiim ah oo loo qaaday yoolka lagu xaqiijinayo in heerkulka aduunka lagu haayo 1.5°C ama ugu badnaan 2°C ka hor dhamaadka qarniga, sida ku cad heshiiskii Paris ee 2015.

Go’aanka yaraynta ku tiirsanaanta shidaalku waa mid saamaynaya dalal fara badan oo dhaqaalahoodu ku tiirsan yahay shidaalka. Dalalka ay kamid yihiin kuwa Khaliijka ayaa shidaalku u yahay isha dhaqaale ee ugu wayn, sidoo kale dalal ay Soomaaliya kamid ah tahay ayaa weli naawilaaya inay dhulka kala soo baxaan shidaal badan oo ceegaaga. Lama hubo in qorshaha yaraynta ku tiirsanaanta shidaalku uu yahay mid si dhab ah u hirgeli doona, hayeeshee dalal badan ayaa durba bilaabay inay u wareegaan tamarta cagaaran sida qoraxda iyo dabaysha oo koronto nadiif ah laga heli karo.

Shirka COP28, guul kale oo muhiim ah ayaa ahayd in la hawlgeliyo Sanduuqa Magdhawga Khasaariha iyo Waxyeelada  (Loss and Damage Fund), kaas oo loogu talagalay in lagu caawiyo dalalka uu sida ugu daran u saameeyay isbeddelka cimilada. Inkastoo deeqo dhan ku dhawaad $700 milyan la ballanqaaday intii uu socday shirkii Dubai, haddana tani waa mid aad uga hooseysa lacagtii loo baahnaa iyada oo u dhiganta waxka yar 2% khasaaraha ay sanadkasta dalalka saboolka ah kala kulmaan isbeddelka cimilada.

Sidoo kale, COP28 waxaa lagu dejiyay qaab-dhismeed cusub oo loogu talagalay Hadafka Caalamiga ee La Qabsiga (Global Goal on Adaptation), kaas oo looga golleeyahay in lagu xoojiyo adkeysiga iyo yareynta nuglaanta la xiriirta saameynta cimilada. Hase yeeshee, qaabkan cusub waxaa loo arkay in uu ka maqan yahay deeqaha dhaqaale ee cad ee loogu talagalay dalalka soo koraya si ay ula qabsadaan isbeddelka cimilada.

Qodobbada niyad-jabka keenay shirkii COP28 waxaa ka mid ahaa horumar la’aanta dhinaca maalgelinta cimilada, iyadoo dhowr go’aan oo muhiim ah dib loogu dhigay shirka COP29 ee dhawaan furmaya. Tan waxaa ku jira abuurista yool dhaqaale oo cusub oo lagu beddelo yoolkii hore ee Copenhegan (2009) oo ahaa in dalalka horumaray ay bixiyaan $100 bilyan sanadkiiba, taas oo aan weligeed si buuxda loo bixin. 

Ugu Dambayn Waxaa La tagayaa COP29, Baku, Azerbaijan.

Markale, kalkii 29aad waxaa lagu wada hadli doonaa magaalada Baku, ee dalka Azerbijan. Shirka waxa uu soconayaa  laga bilaabo 11 ilaa 24-ka November 2024, waxaana lagu qaban doono garoonka caanka ah ee Baku Stadium. Waxaa ka qaybgalaya ku dhawaad 70,000 qof oo ay ku jiraan 200 oo madaxda caalamka. Mukhtar Babayev, Wasiirka Deegaanka iyo Kheyraadka Dabiiciga ah ee Azerbaijan, ayaa ah Madaxweynaha hogaamin doona Shirkan. COP29 wuxuu muhiim u yahay dib-u-eegista dadaallada ka dhashay heshiiskii Paris, dajinta ahdaaf cusub oo maaliyadeed iyo xoojinta qorshayaasha yareynta qiiqa wasakhaysan ee hawada lagusii daayo.

Dalalka laga dheereeyay dhanka horumarka (LDCs) oo ah kuwa ugu badan ee la kulma waxyeelada isbeddelka cimilada ayaa u arka mid kamid ah shirarkii ugu muhiimsanaa ee COP, iyada oo sanadkan lagu naanaysay shirkii Maaliyadda (COP of Finance). Dalalkan oo ay Soomaaliya kujirto ayaa rajeynaya in sare loo qaado lacagaha loo qoondaynayo dalalka soo koraya si ay ula tacaalaan Isbeddelka Cimilada. Hayeeshee waxaa sugaysa dood wayn, waxaana la filayaa in cadadka lacagta ay ka doodayaan dhinacyada ay u dhaxayn doonto farqi wayn.

Warbixin kale ayaan si faahfaahsan ugu dul istaagi doonaa qodobada ugu muhiimsan ee diiradda lagu saari doono shirka Isbeddelka Cimilada ee UNFCCC-COP29. 

 

Wasiirka Wasaaradda Deegaanka iyo Isbedelka Cimillada Soomaaliya Amb. Khadija Mohamed Al-makhzoumi iyo wafdi ay hogaamineyso ayaa ka qeybgalay Kalfadhiga 40aad ee Guddiga Sare ee Sanduuqa Green Climate Fund. Kalfadhigan oo lagu qabtay magaalada incheon songdo ee dalka Kuuriyada Koonfureed ayaa maanta lagu ansixiyey $95 Malyuun oo Doollar taasi oo lagu fulinayo Mashruuc kor loogu qaadayo U Adkeysiga Isbadalka Cimillada ee Bulshada Beeraleyda  Soomaaliyeed. 

“Taariikh ayey aheyd maanta kadib markii uu mashruucani noqday kii ugu horeeyey ee gaar loogu ansixiyo dalka Soomaaliya iyo sidoo kale waa mashruucii ugu deg degta badnaa ee abid lagu ansixiyo kulanka Guddiga Sare ee GCF! , waxaana tani ay ku timid dadaalka Xukuumadda Dan-Qaran oo kaashaneysa bahwadaagta Caalamiga ah ” ayey tiri Wasiir Amb Khadija Mohamed Al-makhzoumi. 

“Soomaaliya waxa ay la timid ka go’naan wax loogu qabanayo dhibaatooyinka doorsoonka Cimilada, waxaana naga go’an inaan xoojinno iskaashiga gudaha iyo kan dibadda si loo fuliyo mashaariic waxtar u leh dadka iyo deegaanka Soomaaliyeed” ayay raacisay Wasiir Kadija.

Mashruucan oo loogu magac daray “Ugbaad” wuxuu socon doona 7 sanadood, isaga oo dib u soo celin doona in ka badan 50,000 hektar oo dhul ah oo saxaroobay ama tayo dhacay (Degraded land), wuxuuna tababari doonaa 86,000 oo beeralay iyo xoolo dhaqato ah si loo baro habka waxbeerashada ee iska caabin karta cimilada qalafsan, iyadoo sidoo kale la dayactirayo kaabayaasha muhiimka ah sida kanaalada waraabka iyo waddooyinka deegaanada miyiga. 

• Halkan Ka Akhri: Sababaha, Saamaynta iyo Xalka Isbeddelka Cimilada
• Halkan Ka Akhri: Isbeddelka Cimilada: Hadda Halkee Taagannahay?
• Halkan Ka Akhri: Isbeddelka Cimilada: Dhibaato Weyn Baa Ina Haysata!

Waxa kale oo mashruucu wax wayn ka qaban doonaa hagaajinta hanaanka Silsiladda qiimaha cuntada (Value chains) iyo Helitaanka xogta ama macluumaadka Cimilada oo muhiim u ah ka faaiideystayaasha. Ugbaad wuxuu awood siin doonaa bulshada inay si fiican uga jawaabaan ula qabsadaan  caqabadaha ay kala kulmaan isbeddelka cimilada, ayna horumariyaan noloshooda.

Mashruucan oo diiradda saaraya sugnaanta cuntada (Food security), wuxuu si toos ah u caawin doonaa 1.2 milyan oo qof, iyadoo 973,000 oo qof oo kale si dadban uga faa’iideysan doonaan. Fulinta mashruuca waxaa qayb ka noqon doonta Hay’adda Cuntada iyo Beeraha ee FAO, Wasaaradda Beeraha & Waraabka JFS, Wasaaradda Deegaanka iyo Isbeddelka Cimilada JFS & Hay’ado kale.

Waa Maxay Isbeddelka Cimilada?

Isbeddelka cimiladu waa isbeddelka muddo dheer ka dhaca nidaamka cimilada dunida, gaar ahaan heer kulka aduunka  oo si aan caadi ahayn  sare ugu kaca. Qodobka ugu muhiimsan ee keena isbeddelkan waa kordhinta gaasaska hawada wasakheeya ee loo yaqaano Greenhouse gase emissions, sida CO₂, methane, nitrous oxide, F-gases, iyo walxaha lamidka ah. Gaasaskan marka ay hawada galaan waxay qabtaan ama celiyaan  kuleylka qorraxda —oo caadi ahaan dib ugu noqon lahaa bannaanka ama hawada sare— taas oo keenta in heerkulka dhulku si aan caadi ahayn u kordho. Inkasta oo isbeddelka cimiladu ahaa arrin si dabiici ah dhulka uga dhacaysay mudo dheer   haddana cilmi-baarayaashu waxay cadeeyeen in falalka bini’aadamka sameeyeen ay si weyn uga qaybqaateen isbeddelka xawliga u dhacaya ee hadda jira.

Isbeddelka cimilada waxa uu soo ifbaxay qarnigii 19-aad markii saynisyahanno ay bilaabeen inay dareemaan in noocyada gaasaska ka yimaada warshadaha iyo walxaha la warshadeeyay ee lagusii daayo hawada ay kordhinayaan heerkulka dhulka. Cilmi baarayaal kala duwan oo mudo sanado ah daraasaad xiriir ah waday waxa ay si dheer  diiradda u saareen xiriirka ka dhexeeya kaarboon laba ogsaydhka (CO₂) iyo isbedelka cimilada. Waxaana ay sheegeen in sii kordhinta CO₂ hawada lagu sii daynayaa ay keeni karto in heerkulka dhulku uu kordho, taas oo runtii la arkay inay dhab noqotay bartamihii qarnigii 20-aad. 

Sidoo kale, xog laga helay dayax-gacmeedyada iyo iyo xarumaha la socdka ama kaydiya rekoorada isbeddelada heer kulka dhulka  ayaa caddeeyay in isbeddelka cimiladu tahay xaqiiqo. Dayax-gacmeedyadu iyo xarumaha la socodku waxay diiwaangeliyaan isbeddelka ku dhacaya barafka cidhifyada dunida oo dhalaalaya, kulaylka badda oo kordhaya, iyo roobka u da’aya sida aan la saadaalin karin . Xogtan waxay si cad u muujinaysaa in isbeddelka cimilada uu ka socdo meelo badan oo dunida ah, iyadoo saameyn ku leh badaha, dhulka, iyo bini’aadamka.

Maxaa Asal Ahaan Sababay Isbeddelka Cimilada?

Sababta ugu weyn ee keentay isbeddelka cimilada waa gubista shidaalka fosilka ah sida saliidda, gaaska dabiiciga ah, iyo dhuxusha, kuwaas oo hawada ku sii daaya gaasaska wasakhaysan sida Kaarboonka. Sidoo kale, waxyaabaha kale ee shidaaliya isbeddelka cimilada waxaa ka mid ah jarista dhirta, oo yareysa awoodda deegaanka ee qabashada hawada CO₂ oo ah tan ugu badan ee kuleylka hawada ka qayb qaadata. Dhaqdhaqaaqyada kale ee bini’aadamka sida wershadaha, gaadiidka, iyo dhismaha magaalooyinka ayaa iyaguna kamid ah kuwa ugu muhiimsan ee keena doorsoonka cimilada.

Sidoo kale, beeraha iyo hawlaha la xiriira xoolaha ayaa qayb ka qaata sii deynta gaaska loo yaqaano Methane, kaasi oo ah gaaska labaad ee ugu muhiimsan ee saameeya cimilada. Methane waa gaas aad ugu sii jira hawada muddo gaaban laakiin wuxuu leeyahay awood aad u weyn oo uu ku celiyo kuleylkii hawada sare u bixi lahaa kaasi oo kusii jiraya hawadeena, kadibna na dareensiinaya kuleyl iyo isbeddel dhanka cimilada ah. Sidoo kale xoolaha, gaar ahaan lo’da iyo riyaha, waxay sii daayaan methane inta ay daaqayaan iyo inta ay dheefshiidka sameynayaan.

Adeegsiga noocyada kaladuwan ee tignoolajiyada cusub sida: baabuurta, aaladaha kale, qaboojiyayaasha, tallaajadaha, bacrimiyayaasha kiimikada ee beeraha iyo kuwa la hal maal ee loo isticmaalo baahiyaha kala duwan ayaa kordhiya qiiqa lagusii daayo hawada, warshadaha (dharka, birta, shamiitada/sibidhka, kiimikada, warshadaha cun- tada i.w.m.) waxa ay sidoo akle hawada ku sii daayaan xaddi badan oo ah qiiqa hawada kululeeya ee Greenhouse gases (GHG).

Maxaa Ka Dhashay Isbeddelka Cimilada?

Isbeddelka cimilada wuxuu sababayaa xaalado qatar ah oo ka muuqda daafaha caalamka. Fatahaado, abaaro, dabaylo xoogan, heerka biyaha badda oo sare u kacaya, iyo biyo yaraan ayaa noqday kuwo soo noqnoqday oo saameeyay nolosha balaayiin qof. Dhanka deegaanka, isbeddelka cimiladu wuxuu sababay in qaar ka mid ah noocyada noolaha ay halis ugu jiraan dabar-go’, halka qaar kalena ay dhibaato kala kulmaan isbeddelka xaaladaha deegaankooda. Waxaa sidoo kale la arkay in coral reefs-ka badda ay noqdeen kuwa dhibaato soo gaartay, taasoo yareynaysa kaluunka iyo noocyada kale ee ku nool badaha.

Si gaar ah,  Isbeddelka cimiladu waxa uu si weyn u saameeyay Soomaaliya, taas oo cawaaqib xumo weyn ku leh dadka, dhaqaalaha, iyo deegaanka. Abaaraha soo noqnoqda, fatahaadaha lama filaanka ah, iyo kororka heerkulka ayaa keenay cunto yari baahsan, barakac, iyo yaraansho ama naaqus ku socda xoolaha Soomaaliya. Wax-soosaarka beeraha, oo ahaa isha ugu muhiimsan ee dhaqaalaha dadka Soomaaliyeed ayaa wajahayaa cadaadis xoogan oo ka imaanaya musiibooyinka ka dhalanaya Isbedelka Cimilada. Xaaladaha noocan ah waxay sidoo kale sii kordhiyeen dhibaatada bani’aadanimo ee ka jirta wadamo badan oo sabool ah sida Soomaaliya.

• Halkan ka aqri kana daawo dhibaatada Isbeddelka cimiladu ku hayo Soomaaliya.

Maxaa Dhacaya Hadii Aan Waxba Laga Qaban Isbeddelka Cimilada?

Khubaradu waxa ay rumaysan yihiin in haddii aan tallaabo degdeg ah loo qaadin wax ka qabashada isbeddelka cimilada, dunida ay wajihi karto  dhibaatooyin halis ah oo saameyn weyn ku yeesha nolosha, dhaqaalaha, iyo deegaanka. Heer-kulka dhulka ayaa si joogto ah kor ugu kici kara, taasoo keenta dhalaalidda barafka ceegaaga cirifyada aduunka, badda oo masaaxo ahaan kororta, iyo dalal iyo magaalooyin xeebaha ku yaalla ama jaziirado ah oo halis ugu jira inay baddu ka dul marto.

Waxaa sidoo kale la filayaa in abaaro iyo fatahaado ay sii kordhaan, iyadoo wadamada saboolka ah, sida Soomaaliya, ay si gaar ah ugu nugul yihiin khataraha dabiiciga ah.

Saameyntu waxay gaari kartaa xoolaha, dhirta, iyo beeraha, iyadoo wax-soosaarka dalagyada uu si weyn hoos ugu dhici karo, dalalka ayay suuragal tahay inay awood u yeelan wayaan inay soo saaraan cunto ku filan, taas oo dhalinaysa cunno-yari iyo kororka qiimaha cuntada. Dhibaatooyinkaasi waxay sababi karaan barakac iyo muran ka dhasha khayraadka sida biyaha iyo dhul beereedka, gaar ahaan marka khayraadkaasi yaraadaan. Tani oo si wayn u hurin karta colaado iyo dagaallo ka dhex dhaca bini’aadamka.

Waxaa laga cabsi qabaa in haddii aan tallaabooyinka lagama maarmaanka ah la qaadin, isbeddelka cimilada uu gaadhi karo heer aan laga soo noqon karin, taas oo sababi karta burbur dhaqaale, deegaan, iyo mid bulsho oo aan horey loo arag. Shirarka caalamiga ah ee cimilada sida Conference of The Parties (COP), ayaa isku dayaya inay dowladaha caalamka ku qanciyaan muhiimadda tallaabooyinka degdega ah ee lagama maarmaanka ah si loo xakameeyo xaaladda ka sii daraysa.

Xal u Raadinta Isbeddelka Cimilada

Waxaa jira dadaallo caalami ah oo loogu talagalay in xal waara loogu helo isbeddelka cimilada. Dadaalladan waxaa ka mid ah heshiisyada caalamiga ah sida Heshiiskii Paris, oo waddamada aduunka oo dhan ay ku heshiiyeen in la yareeyo sii deynta gaasaska hawada lagusii daayo ee loo yaqaano Greenhouse gases (GHG), si loo xadido kuleylka sii kordhaya ee dhulka. Heshiisyada noocan oo kale ah waxay sidoo kale ka hadlaan sidii loo dhisi lahaa adkeysiga bulshooyinka nugul iyo sidii dhaqaale loo bixin lahaa si loogu taageero waddamada saboolka ah si ay ula qabsadaan Isbeddelka cimilada.

Waxaa kale oo jira isku dayo lagu hormarinayo tiknoolojiyada tamarta nadiifka ah sida tamarta qoraxda iyo dabaysha, kuwaas oo yareynaya baahida loo qabo shidaalka fosilka ah ee sababa qiiqa ugu badan ee hawada lagu sii dayo. Wadamada qaar waxay qaadeen tallaabooyin gudaha ah oo lagu yareynayo sii deynta gaaska iyadoo la adeegsanayo shuruuc adag oo lagu xakameynayo warshadaha iyo isticmaalka shidaalka. Balse dalalka oo dhan ma laha awood dhaqaale oo ay talaabo ku qaadaan.

Khilaafaadka iyo Doodaha Ku Saabsan Isbeddelka Cimilada

Mid ka mid ah dhibaatooyinka ugu waaweyn ee xal u raadinta isbeddelka cimilada waa khilaafka siyaasadeed ee ka dhexeeya dowladaha. Wadamada hodanka ah sida Mareykanka iyo kuwa Yurub waxay qayb weyn ku leeyihiin sii deynta gaaska hawada kululeeya ee keenay Isbeddelka cimilo, halka wadamada saboolka ah ee soo koraya ay ku doodaan in iyaga aysan masuul ka ahayn dhibaatada, balse ay yihiin kuwa ugu badan ee dhibaatooyinka ka dhasha isbeddelka cimilada la kulma.

Waddamada saboolka ah waxay codsanayaan in waddamada hodanka ah ay qaataan masuuliyad buuxda ayna bixiyaan dhaqaale badan oo loogu talagalay wax ka qabashada cawaaqibta isbeddelka. Cadadka lacagaha ay bixin karaan dalalka horumaray ayaa ah arin had iyo jeer doodi ka taagan tahay, iyada oo shirka Isbadalka Cimilada ee sanadkan 2024 oo ka dhacaya Baku, Azerbaijan maalmo kamid ah laga doodi doono arimaha dhaqaalaha ee Isbeddelka Cimilada (Climate Finance) si loo dejiyo yool cusub oo maaliyadeed.

Heshiisyo caalami ah sida Heshiiskii Paris ee 2015 ayaa isku dayay in la mideeyo dadaallada caalamiga ah, iyadoo waddamada ka qayb galay ay ku heshiiyeen in la yareeyo sii deynta gaasaska hawada wasakheeya ama kululeeya ee loo yaqaano Greenhouse gases, si loo yareeyo heerkulka aduunka. Si kastaba ha ahaatee, waddamo badan oo warshadahooda ama dhaqaalahoodu ku tiirsan yahay shidaalka ayaa weli ka caga jiidaya fulinta ballan-qaadyadooda, taasi oo abuurtay is faham la’aan iyo daacadnimo la’aan.  

Shirarka COP UNFCCC iyo Kaalintooda. 

Shirarka COP waa fagaare caalami ah oo dowladaha iyo daneeyayaasha kale uga wada hadlaan sidii loo heli lahaa xalal waara oo lagula tacaalayo isbeddelka cimilada. Shirarkaan, oo sanadle ah, waxay fursad u siiyaan in waddamada ay isla meel dhigaan qorshayaal iyo heshiisyo la xidhiidha cimilada, taas oo kor u qaadaysa wada shaqeynta caalamiga ah. Shirkii COP21 ee Paris lagu qabtay 2015 ayaa noqday mid taariikhi ah, iyadoo la isku raacay qorshe la hiigsanayo oo lagu yareynayo sii-deynta gaasaska hawada.

Shirar kale sida COP26 iyo COP28 oo sanadkii hore dhacay ayaa sidoo kale diiradda saaray sidii loo sii adkeyn lahaa fulinta ahdaaftaasi. Shirarkan caalamiga ah ayaa waxaa ka qayb gala dowladaha caalamka, ururrada aan dowliga ahayn, iyo ganacsiyada waaweyn, kuwaas oo dhammaantood isku dayaya in ay isku waafaqaan tallaabooyin caalami ah oo lagu xakameynayo isbeddelka cimilada.

Ugu dambayntii, Isbeddelka cimiladu waa caqabad caalami ah oo u baahan tallaabooyin degdeg ah. Haddii aan la qaadin tallaabooyin waaweyn, waxa uu si weyn u saameyn doonaa aadanaha iyo noolaha kale ee dunida. Waxaa lagama maarmaan ah in la xoojiyo heshiisyada caalamiga ah iyo dadaallada gudaha si loo yareeyo saamaynta isbeddelkan oo si ba’an u sii kordhaya.